Polskie tradycje

Wielki Tydzień i Wielkanoc - cz. 1.

„To co weszło w zwyczaj niech zwyczajem zostanie, a to, co było, cośmy od ojców zasłyszeli, lub sami jeszcze widzieli, przekażmy tym, co po nas przyjdą; pomni, że gdzie była przeszłość, tam i przyszłość będzie…” – Leon Potocki 1854 r.

Wielkanoc świętujemy każdego roku gdzieś pomiędzy 21 marca a 25 kwietnia w niedzielę przypadającą zaraz po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Jej data została ustalona jeszcze w 325 r. n.e. podczas Soboru Nicejskiego. Od tej daty zależy też wiele innych dni z kalendarza kościelnego jak np. dzień początku Wielkiego Postu czy Wielkiego Tygodnia.

Wielkanoc to najważniejsza uroczystość kościelna. Jej czas przypada na wiosnę, gdy słońce z dnia na dzień coraz bardziej ziemię rozgrzewa i gdy każdy rolnik do pracy w polu się szykuje, co też i nasi przodkowie robili. Zajmowała przez to wiele miejsca w wierzeniach ludowych. Tak też pogoda podczas kolejnych dni wielkiego tygodnia zapowiadać miała pogodę na cały rok, i tak, jaka Wielka Środa taka wiosna przyjdzie, jaki Wielki Czwartek, takie będzie lato, jaki Wielki Piątek – tak będzie w czasie żniw i wykopków, zaś Wielka Sobota wróżbę na zimową aurę przynosić miała.

Wielka Środa

Po porannej mszy „jutrznią” zwanej aż do Rezurekcji milkły dzwony kościelne. W zamian za to po wsiach chłopcy z kołatkami chodzili hałas wielki czyniąc i przypominając tym, iż post nadal obowiązuje i mięsa nadal jadać nie wolno.

Tego też dnia gospodarze w pola swoje wychodzili zabierając ze sobą wodę w poprzednim roku święconą i skrapiali nią pola, aby i w tym roku dobrze rodzić chciały.

Wielki Czwartek to dzień Wieczerzy Pańskiej.

Na pamiątkę tego, że Chrystus w pokorze nogi swoim uczniom umył, był w Polsce zwyczaj, że biskupi i królowie w tym dniu nogi starcom umywali. Pierwszym z królów, którzy zwyczaj ten wypełnił był Zygmunt III. Zdarzyło się zaś za czasów Stanisława Augusta, że każdy ze starców sędziwy wiek 100 lat już przekroczył, zaś jeden z nich 125 wiosen doczekał się nawet. Po obmyciu nóg starców do stołów prowadzono, zaś król i dostojnicy im usługiwali, na wzór Jezusa pokorę swą okazując.

Tego dnia na pamiątkę Wieczerzy Pańskiej i w prostych domach spożywano wspólną postną kolację. Zgodnie też ze starymi obyczajami wielu Polaków po tym posiłku aż do niedzielnego śniadania nic już do ust nie wkładało.

Wielki Piątek był dniem przygotowania w kościołach Grobu Pańskiego.

Straż przy nich pełnili najbardziej szanowani obywatele.

Strażnicy przy Grobie Pańskim
Źródło: http://www.sekowa.rzeszow.opoka.org.pl/

Do starej tradycji należało odwiedzanie tych grobów. W miastach, gdzie kościołów było więcej, należało odwiedzić je wszystkie, w każdym zatrzymać się na modlitwę i złożyć datek dla biednych.

Grób Pański
Źródło: http://swjozef.lubliniec.com/

Kończył się czas udręki dla żołądka. Kończył się post. Na znak tego gospodynie wynosiły w pole garnki z popiołem i rozsypywały go po polach. Same zaś garnki rozbijały, aby post do nich nie powrócił. Wszyscy mieli dość jedzenia śledzi i postnego żuru. Żegnano się więc z nimi bardzo widowiskowo, urządzając im symboliczny pogrzeb. Żur wynoszono z kuchni, jako już niepotrzebny i wylewano go. Czasem niewybredne żarty przy tym czyniono i oblewano nim drzwi domów, w których ładne panny mieszkały. Śledzie też dostawały za swoje. W akcie „zemsty” na gałęziach drzew je wieszano lub do drzew przybijano.

Wierzono w czarodziejską moc tego dnia. Sadzono więc młode drzewka owocowe, aby obfity owoc dawały. Gospodynie przyrządzały masło, które przez cały rok używane być miało jako lekarstwo na rany ludzi i zwierząt. Niezwykłą też moc zniesionym tego dnia jajom przypisywano. Podobno nigdy się nie psuły a wrzucone do ognia natychmiast pożar ugasić umiały. Woda w rzekach i stawach tuż przed wschodem słońca miała podobno właściwości lecznicze. Należało więc umyć w niej siebie i krowy, aby dużo mleka dawały.

Jedną z najpiękniejszych Polskich Wielkopiątkowych tradycji było (i nadal jest) malowanie jajek. Różne były techniki powstawania pisanek. Wzory na kolorowanych jajkach były wydrapywane lub też malowano je woskiem a potem wrzucano do wywaru, który miał je zabarwić. Motywy na jajkach można też było wyklejać leciutkim i delikatnym środkiem z traw sitowia przygotowanym jeszcze jesienią. Do barwienia jajek używano wywarów z rozmaitych roślin, a każdy z nich nadawał jajkom inny kolor. Używano do tego celu łupin cebuli, kory młodej jabłoni, dębu lub olchy, suszonych kwiatów jaskrów polnych, fiołka, krokusów lub malw, młodego żyta oraz innych traw i zbóż a także liści barwinka, jemioły, szyszek olchowych, owoców czarnego bzu, jagód czy młodych liści klonu. W wierzeniach ludowych jajka miały moc przeciwdziałania złym duchom. Toczono je więc wiosną po grzbiecie każdej sztuki bydła, aby przez lato krągłości jajek nabrały. Koniom miały zaś nadać szybkości z jaką się toczyć potrafią.

Kolorowe pisanki były ulubionym podarkiem Wielkanocnym. Najładniejsze z nich młode dziewczęta ofiarowywały chłopcom, aby zjednać sobie ich miłość. Jeżeli zaś dziewczyna przyjęła pisankę i w zamian dała swoją, można było przypuszczać, iż odwzajemni uczucie. Pisanki służyły też do zabaw. Najpopularniejszą z nich było uderzanie swoją pisanką w pisankę przeciwnika. Zwycięzcą pozostawał ten, czyje jajko pozostało całe. Nagrodą zaś był zapas pisanek przeciwnika.

Część 2

Autor: Magdalena Znamirowska

Bibliografia:
Polskie Tradycje Świąteczne by Hanna Szymanderska, Warszawa 2003

Forum: Skomentuj ten artykuł